مرحله وجود جوهرى مجرد مىداند ، در بيان اين قسم از مباحث و كيفيت تقرير آن خيلى عاجز است و در اين موارد شيخ غور در مباحث نمىكند ، بنابر مبناى شيخ ( رحمه الله ) از براى عقل مراتب از قبيل عقل هيولانى و عقل بالقوه و عقل بالملكه و عقل بالفعل نمىشود قائل شد . چون نفس در اول مرحلهء وجود مجرد از ماده است و بايد مدتها معطل و سرگردان در افعال باشد و حال آن كه در امور طبيعى تعطيل در فعل معنا ندارد . در مباحث قبلى بيان كرديم كه نفس در اول مراحل وجود عين مادهء جسمانى است ، بعد از استكمالات جوهرى خيال بالفعل و عقل بالقوه مىشود و به‌تدريج عاقل بالفعل و بعد از مراحل استكمالى متحد با عقل فعال مىشود . نفس در اول مرحلهء وجود چون ماده از براى معقولات است به‌تدريج به‌واسطهء استكمال ذاتى عقل بالفعل و صورت عقليه مرتبهء فعليت نفس مىگردد . شيخ الرئيس و اتباع او به‌واسطهء انكار تجرد خيال در بقاى نفوس بسيطه و سازج متحيرند . در مجالس سبعه به‌طور صريح قائل به بطلان نفوس اطفال بعد از موت شده است . در جاى ديگر قائل به بقاى آنها شده و گفته است ملاك بقاى آنها همان ادراك اوليات است كه مرتبهء خيلى ضعيف از ادراك باشد . در نزد راسخ در فلسفه نشأهء آخرت نشأهء ادراكى و علمى است و نشأهء ديگر منحصر به عالم عقلى صرف نمىباشد . اكثر نفوس حشرشان حشر برزخى است و انسان ادراك عقلى پيدا نمىنمايد مگر آن‌كه معانى كليه را ادراك نمايد و حشرش حشر تام نخواهد شد مگر آن‌كه مراوده با مجردات پيدا نمايد . صرف ادراك امور عامه و مفاهيم بديهيه مبدأ سعادت عقلى نمىشود . علاوه بر اين نفوس جزئيه اطفال ادراك كليات اوليه را هم واجد نمىباشند . اين بود كلام در بيان شرح حال و آراء و عقايد علمى صدر المتألهين شيرازى - اعلى اللّه مقامه - . و لنختم الكلام حامدين للّه و مصلّين على سيد الاولين و الآخرين محمد بن عبد الله و اهل بيته و اوصيائه - عليه و عليهم السلام - .